Fiordowe retrospektywy. Kilka słów o „Tam gdzie fiordy. Antologii nowel i opowiadań norweskich”

Wydana w 1970 roku z przedmową Adeli Skrentnej antologia nowel i opowiadań norweskich Tam gdzie fiordy to literacka wyprawa w przestrzeń wybitnych, popularnych, nie tylko noblistów, ale i mniej bądź bardziej znanych pisarzy oraz pisarek z krainy fiordów. Zakres chronologiczny przedsięwzięcia jest imponujący – zbiór obejmuje krótkie formy prozatorskie powstałe na przestrzeni blisko stu lat (od połowy XIX wieku po lata 60. XX stulecia). Łącznie zaprezentowano czterdzieścioro troje twórców. Zawiłości głównych prądów literackich w Norwegii wyjaśnia Adela Skrentna. Całość uzupełniają noty biograficzne o każdym z artystów, dzięki czemu czytelnik ma sposobność przygotować się należycie do lektury. I warto skorzystać z tej okazji, bo norweskie małe formy prozatorskie warto poznać – nie tylko z uwagi na coraz większą popularność skandynawskich powieści kryminalnych, ale przede wszystkim na bogactwo psychologicznych portretów i wnikliwą obserwację życia.

Przeważają narratorzy pierwszoosobowi, niekiedy ujawniający się dopiero pod koniec opowieści. Większość z nich przekazuje czytelnikom historię zasłyszaną, streszczoną im przez kogoś nam nieznanego. Innymi słowy, historia zazwyczaj jest zapośredniczona – nie usłyszymy oryginalnego opowiadacza, nie wiemy, ile narrator dopowiedział sam, na ile pozostał wierny. Tematycznie opowieści krążą wokół związków ludzi z przyrodą i skomplikowanych relacji z drugim człowiekiem; w wielu historiach kluczową rolę odgrywa próba odszukania Boga, Jego łaski i światła. Pojawia się motyw czystości, niewinności i grzeszności, zbrukania, czyli inicjacji w świat dorosłych. Nie brakuje zbrodni, śmierci, morderstwa, obłędu i szaleństwa. Autotematyzm odnajdziemy w zasadzie w jednym (nie licząc Liv) utworze – Głos Odda Solumsmoena (1917-1986). W pozostałych małych formach prozatorskich dominują tematy i motywy związane z miłością, zazdrością, młodością (inicjacją), śmiercią (w tym zbrodniami), z zależnością i podległością, z przyrodą i jej związkami z człowiekiem (pisarze często szukają paraleli między światem natury a światem ludzi). Sięgają pisarze po reminiscencyjne obrazy, wspomnienia i konstruują ciągi asocjacyjne.

Johan Falkberget (1879-1967) w Narciarskiej wyprawie dziadka buduje sentymentalny i urokliwy obrazek o wyprawie po mąkę królewskiego żołnierza. Bułanek norweskiego klasyka i noblisty Bjørnstjerne Bjørnsona (1832-1910) to pocztówka z dzieciństwa – tytułowy koń będzie dla narratora zaklętym wspomnieniem młodzieńczych lat. Narrator ze Starej drogi pisarza samouka Ingvalda Svinsaasa (1912-1990) przypomina sobie tytułową ścieżkę w rodzinnej dolinie, a to wspomnienie przywołuje kolejne skojarzenia. Analogicznie w Dziwnej nocy Sigurda Evensmo (1912-1978), gdzie małżeństwo przywołuje w myślach obraz pewnej „dziwnej nocy” świętojańskiej sprzed lat, i w Niebieskiej filiżance pisarza samouka Alfa Prøysena (1914-1970) – filiżanka przywołuje wspomnienia z młodości. W Małej białej damie Hans E. Kinck (1865-1926) kreśli obraz dziecka, które na krótki czas przyjeżdża z miasta na wieś – tytułowa „mała biała dama” jest, między innymi, synonimem iluzorycznej krainy miasta dla najmłodszych mieszkańców wsi.

Alexander L. Kielland (1849-1906), przedstawiciel norweskiego realizmu, w Probostwie kreuje iście arkadyjski dom (chociaż i w nim ziarno grzeszności zostaje zasiane wcześniej – młodszy syn proboszcza jest wojowniczo nastawionym dzieckiem, ot, lubi bawić się w wojnę), w którym młoda dziewczyna wychowywana w duchu czystości i szczerości, doświadczy pierwszej miłości do mężczyzny. Po przejściu takiej inicjacji nie będzie w stanie zwierzać się rodzicowi. Analogiczną sytuację prezentuje Peter Egge (1869-1959) w Helge – gimnazjalista Helge wraca z miasta na wieś. Oto stał się „prawdziwym mężczyzną”. Jednakże niegdyś bliskie strony przeobrażają się w obce mu i nieznane. Młodzieniec nie potrafi już się zwierzać rodzicom. Arne Garborg (1851-1924) w Młodość tworzy obraz młodej amoralnej kobiety – nic dla niej grzech, nic świętość. Jest poza tymi kategoriami, dopóki życie nie zmusi jej do rewizji swojego nastawienia względem ludzi. Podobnie rzecz się ma z bohaterkami utworu Siostra Olafa Duuna (1876-1939). Przewrotne i okrutne losy trzech braci, spośród których jeden odznaczał się wyjątkowo bezlitosnym i przebiegłym charakterem, przedstawia Kristian Elster (jun.) (1881-1947) w Trojaczkach. Powszechną prawdę, że chytry dwa razy traci ukazuje w Ulriksenie buntowniku Magnhild Haalke (1885-1984). Podobnie rzecz się ma w przewrotnym utworze Terje Stigen (1922-2010) – Sąsiedzi. Na posesji dwóch rodzin znaleziono wieloryba. Każda ze stron chce go jednak przywłaszczyć w całości…

Izaak i pastor Brønnøy Jonasa Lie (1833-1908) jest zapisem poszukiwania Boga i duszy w przedmiotach pozostałych po zmarłym. Miasteczko noblisty Knuta Hamsuna (1859-1952), znanego polskim czytelnikom głównie z Głodu, to zapis drobnych zdarzeń z życia społeczności; plotki i domysły są pożywką dla miasteczka, konstruują je i umożliwiają rozrost. Bernhard Folkestad (1879-1933) w Zbiórce świątecznej portretuje środowisko biedoty. Fragmenty z życia zwolnionego z magazynu tytułowego Antona Simonsena (Simonsen) szkicuje znana w Polsce (między innymi z trylogii Krystyna, córka Lawransa) Sigrid Undset (1882-1949). Zależność ojca od łaski syna, który bogato się ożenił, prowadzi do smutnej konstatacji, że życie to ciągła walka [s. 218] o własne, chwilowe szczęście. Przejmującym literackim obrazem o niepewności losu i zależności od siły wyższej jest utwór Johana Bojera (1872-1959) – Rybacy. Sven Elvestad (1884-1934) w nowelce Gdzie? konstruuje opowieść w opowieści, której osią jest niepewność i czekanie (matka niecierpliwie wyczekuje powrotu córek). Podobną tematykę – bo oczekiwanie i niepewność – podejmuje Øivind Bolstad (1905-1979) w przejmującej Małej kobiecie. Czas wojny. Mała dziewczynka musi odprowadzić braciszka do przedszkola, w tym czasie matka zajęta jest planowaniem kolejnych posunięć w walce. Zaczyna się bombardowanie i dziecko przeżywa falę grozy, że już nigdy nie ujrzy swojej matki, ale zarazem ma świadomość, iż swojego strachu nie powinno pokazać przez bratem. Bo potrzeba tylko słów pociechy. Nawet gdyby miały się okazać kłamstwem. Czas wygasłych świateł Torborg Nedreaas (1906-1987) to wspomnienie wojny spisane w formie pamiętnika – bohaterka znajduje drewno do palenia i powraca momentalnie do niej tytułowy czas wygasłych świateł. Potrafi odnaleźć w nim ulotne chwile szczęścia – szukanie takich elementów przeszłości staje się wentylem bezpieczeństwa. Fiordowa kraina z jej opowieści będzie metaforą głębokich myśli. I przeżyć. Rajska ryba Solveig Christov (1918-1984) jest reminiscencyjnym obrazkiem – narrator snuje opowieść o miłości, odrzuceniu i nędzy. Rzeka z opowiadania stanie się symbolem życia, martwe ryby – ludzi, zaś tytułowa rajska ryba będzie duszą wędrującą do morza.

Gdy zapada zmrok Thomasa P. Kraga (1867-1913) to obrazek z życia starszej kobiety, która wychodzi narwać trawy dla owiec. Wracając po zmroku, widzi… ducha – zwiastuna zbliżającej się śmierci. Problem śmierci (zarówno tej na wojnie, jak i samobójczej) porusza Cora Sandel (1880-1974) w Sztuce mordowania. Karl Johan przyszedł z kwiatami Finna Havrevolda (1905-1988) to próba zmierzenia się dziecka ze śmiercią przyjaciela, a zarazem ministudium obłudy. Przejmujący portret dziewczyny-pracowniczki w fabryce tęskniącej za domem i planującej przez całe życie powrót do rodzinnych stron prezentuje proletariacki pisarz Oskar Braaten (1881-1939) w utworze Do domu! Pragnienie posiadania własnego miejsca odnajdziemy w utworze Sigurda Hoela (1890-1960) o zwodzącym tytule Morderca.

Bardzo dobrze poprowadzone Opowiadanie o majorze (to jeden z tych utworów, gdy narratorowi ktoś inny zrelacjonował tę historię) Tryggve Andersena (1860-1920) kończy przerażająca i prawdziwa w gruncie rzeczy konstatacja, że ludzie o wielkim sercu cierpią najbardziej od pomówień. Bliską kryminalnym opowieściom, a zarazem utworom dotyczącym miłość i następującej po niej pustki oraz samotności, jest Zagadka Nini Roll Anker (1873-1942) o tajemniczej śmierci małej dziewczynki. Torolf Elster (1911-2006) w dobrym, kryminalnym opowiadaniu Bariera kreśli historię zagubionego dziecka – odtwarza przy tym świat iluzji i marzeń, który kreują umysły niespokojne, pozbawione miłości i bezpieczeństwa, by później móc zamieszkać w swojej krainie fantazji. Intrygująca Czerwona zasłona Amelie Skram (1846-1905) to demoniczny obrazek podstępnie skradającej się śmierci, poprzedzonej trupim zapachem. Regine Normann (1867-1939) w Drugiej żonie prezentuje ministudium zazdrości; bardzo baśniowa, z elementami grozy, opowieść. Zimowa noc Hansa Aanruda (1863-1953) to pięknie napisana, nieco teatralna nowela, o przerażającej wymowie, ze znakomitym zakończeniem. W nocy wędruje czy raczej błąka się tajemnicza postać. Tymczasem w domu dwie kobiety oczekują przybycia mężczyzny. Zamiast niego zjawia się ktoś inny…

O zaborczej i zabójczej miłości opowiada świetne W afekcie Arthura Omrego (1887-1967) – na uwagę zasługuje konstrukcja utworu, zwłaszcza doskonały suspens. Natomiast w Nie czujesz się samotna? Nils Johan Rud (1908-1993) przedstawia miłość przewrotną. Ona czeka nieustannie na niego. Ale tymczasem do jej domu przychodzi obcy mężczyzna… Najkrótsze spotkanie Agnara Myklego (1915-1994) to świetna opowieść o potencjalnej schadzce – w myślach, w wyobraźni. Mężczyzna widzi interesującą kobietę w tramwaju. Czy wysiądzie za nią? Kåre Holt (1916-1997) w utworze Dwoje ludzi pisze o miłości relatywnej i zależnej od okoliczności. W obozie podczas wojny ona i on byli dla siebie wszystkim, dzielili sekretną miłość duchową. Po odzyskaniu wolności ich drogi rozdzieliły się z powodu cielesnej bliskości. Nie można, zdaje się mówić autor, żyć marzeniami i snami w świecie rzeczywistym. Jedynie stany graniczne, przekraczanie nierzeczywistości (szeroko rozumianej) pozwala uwierzyć w iluzję bliskości. I w idealną miłość.

Dzień z życia mrówki wspaniale zaprezentuje znany w Polsce Tarjei Vesaas (1897-1970) w nowelce Nieustraszona mrówka. Szczur Aksela Sandemosego (1899-1965) to metaforyczna opowieść o szczurze na statku – tytułowe zwierzę można odczytywać jako symbol człowieka. Pies wie Johna Giaevera (1901-1970) wpisuje się w tematykę walki o życie, inteligentnej, acz okrutnej bitwy ze zwierzchnikiem – pies wie, kiedy ma zostać zastrzelony. Ale wie też, kiedy powinien o swoje życie walczyć podstępnie. Pięknym i niepokojącym obrazem literackim są Wrony Johana Borgena (1902-1979) – pojawienie się tytułowych ptaków (symbolu przeszłości odrzuconej, wyrzutów, ale także momentu do refleksji nad ideą teraźniejszości i przeszłości, wizją, że nic nie jest ostateczne i nic nie przemija [s. 319]) przeszkadza w chwili intymności jej i jego.

Zdecydowanie najlepszym, najpiękniejszym opowiadaniem jest dla mnie Liv mistyka, marzyciela i wędrowca Sigbjørna Obstfeldera (1866-1900). Pierwszoosobowy narrator rejestruje każdą swoją obserwację dotyczącą ludzi – ich zachowań, gestów, słów. Nieustannie poszukuje sensu. Aż do momentu poznania jej. Jego opowieść o sąsiadce, tytułowej Liv, przywodzi na myśl swoisty dzienniko-pamiętnik czy raczej szczególną formę „intymistyki”, gdzie obok zapisów codziennych, pojawiają się pytania o sens życia, istnienie Boga. Liv staje się marzeniem, mrzonką, snem na jawie. Kimś, kto gdyby został dłużej z narratorem-bohaterem, być może wskazałby mu sens.

Co jasne, w antologii znalazły się zarówno bezsprzecznie wybitne małe formy prozatorskie, jak i nieco słabsze stylistycznie oraz tematycznie nowelki i opowiadania. Bogactwo literackich światów i zdolności kreacyjnych czynią ze zbioru cenną antologię. Tam gdzie fiordy to przede wszystkim piękna, wzruszająca i jednocześnie przerażająca wyprawa do labiryntu skonstruowanego przez przewrotną naturę człowieka.

——————
Tam gdzie fiordy. Antologia nowel i opowiadań norweskich, wybór Józefa Giebułowicza, tł. z norw. Beata Hłasko, Andrzej Kołaczkowski, Adela Skrentna, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1970.

Spis utworów:

  1. Bjørnstjerne Bjørnson, Bułanek (Blakken), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  2. Jonas Lie, Izaak i pastor Brønnøy (Isak og Brønnøy presten), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  3. Amelie Skram, Czerwona zasłona (Det røde gardin), przeł. Adela Skrentna
  4. Alexander L. Kielland, Probostwo (Prestegaarden), przeł. Adela Skrentna
  5. Arne Garborg, Młodość (Ungdom), przeł. Adela Skrentna
  6. Knut Hamsun, Miasteczko (Småbyliv), przeł. Adela Skrentna
  7. Hans Aanrud, Zimowa noc (En vinternatt), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  8. Hans E. Kinck, Mała biała dama (Den lille hvite dame), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  9. Sigbjørn Obstfelder, Liv (Liv), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  10. Tryggve Andersen, Opowiadanie o majorze (Historien om majoren), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  11. Regine Normann, Druga żona (Andrekjerringen), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  12. Thomas P. Krag, Gdy zapada zmrok (Når mørket falder på), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  13. Peter Egge, Helge (Helge), przeł. Adela Skrentna
  14. Johan Bojer, Rybacy (Fiskere), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  15. Nini Roll Anker, Zagadka (Gåten), przeł. Adela Skrentna
  16. Olaf Duun, Siostra (Søster), przeł. Adela Skrentna
  17. Johan Falkberget, Narciarska wyprawa dziadka (Oldefars skifaerd), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  18. Bernhard Folkestad, Zbiórka świąteczna (Juleinnsamling), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  19. Cora Sandel, Sztuka mordowania (Kunsten å myrde), przeł. Adela Skrentna
  20. Oskar Braaten, Do domu! (Hjemreisa), przeł. Beata Hłasko
  21. Kristian Elster (jun.), Trojaczki (Trillingerne), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  22. Sigrid Undset, Simonsen (Simonsen), przeł. Beata Hłasko
  23. Sven Elvestad, Gdzie? (Hvor?), przeł. Andrzej Kołaczkowski
  24. Magnhild Haalke, Ulriksen buntownik (Ulriksen reiste sig), przeł. Beata Hłasko
  25. Arthur Omre, W afekcie (Besettelse), przeł. Adela Skrentna
  26. Sigurd Hoel, Morderca (Morderen), przeł. Beata Hłasko
  27. Tarjei Vesaas, Nieustraszona mrówka (Ein modig maur), przeł. Beata Hłasko
  28. Aksel Sandemose, Szczur (Rotten), przeł. Beata Hłasko
  29. John Giaever, Pies wie (En hund forstår), przeł. Adela Skrentna
  30. Johan Borgen, Wrony (Kråkene), przeł. Beata Hłasko
  31. Øivind Bolstad, Mała kobieta (En liten kvinne), przeł. Adela Skrentna
  32. Finn Havrevold, Karl Johan przyszedł z kwiatami (Det er Karl Johan som kommer med blomster), przeł. Adela Skrentna
  33. Torborg Nedreaas, Czas wygasłych świateł (Blendingstider), przeł. Adela Skrentna
  34. Nils Johan Rud, Nie czujesz się samotna? (Føler du deg ikke ensom?), przeł. Beata Hłasko
  35. Torolf Elster, Bariera (Veggen), przeł. Adela Skrentna
  36. Ingvald Svinsaas, Stara droga (Gammelvegen), przeł. Adela Skrentna
  37. Sigurd Evensmo, Dziwna noc (Den rare natten), przeł. Beata Hłasko
  38. Alf Prøysen, Niebieska filiżanka (Den blå koppen), przeł. Adela Skrentna
  39. Agnar Mykle, Najkrótsze spotkanie (Korteste møte), przeł. Adela Skrentna
  40. Kåre Holt, Dwoje ludzi (To mennesker), przeł. Beata Hłasko
  41. Odd Solumsmoen, Głos (Stemmen), przeł. Beata Hłasko
  42. Solveig Christov, Rajska ryba (Paradisfisken), przeł. Beata Hłasko
  43. Terje Stigen, Sąsiedzi (Naboer), przeł. Adela Skrentna

Autor: Luiza Stachura

Advertisements

10 thoughts on “Fiordowe retrospektywy. Kilka słów o „Tam gdzie fiordy. Antologii nowel i opowiadań norweskich”

  1. Ogromnie zaintrygowała mnie rozpięta tematyka opowiadań. Jako że nie znam w ogóle klasyki norweskiej, chcialabym to zmienić. Zapiszę sobie tę książkę.

    1. A, tak, Krzysztofie – zafascynowała mnie głównie literacka Norwegia (chociaż od dawna interesowała mnie Finlandia, to jednak dotychczas nie odnalazłam tam w literaturze tego, czego szukam). Poniekąd tropem Vesaasa. Bo początkowo – w ciemno ; )
      Szkoda, że teraz mam mało czasu na czytanie, bo literatura tego rejonu świata jest niezmiernie intrygująca. I wciągająca.

  2. Antologia wzbogaciła już me zbiory i na półce stanie, w spokoju oczekując na przetarcie skandynawskich, a żeby zachować ścisłość – choć to rzecz przecież w sztuce wcale niekonieczna, owa ścisłość – norweskich szlaków. A szlaki to, jak wnoszę z powyższej analizy, ze wszech miar godne by, przed wiatrem północnym chroniąc nos i uszy, podążyć nimi, nie czekając świtu. :)

    Serdeczności :)

    Rafał

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s