„Dziś jeszcze istnieje możliwość sprzedania świata w całości.” Słów kilka na marginesach „Inwazji Jaszczurów” Karela Čapka

„Jeżeli chcemy utrzymać świat w ruchu, musimy być artystami.” [s. 129]

Na jednej z wysepek na Oceanie Spokojnym jest zatoka zwana przez tubylców Diabelską. Żyją tam bowiem przerażające stwory, tworzące mikrospołeczność. Czeski kapitan van Toch, wysłany po perły i inne dobra, dowiaduje się o niezwykłych istotach i pragnie ujrzeć je na własne oczy. Zachwycony umiejętnościami „tapa-boys” (jak nazywa owe stworzenia) przejawiającym się nie tylko w zdobywaniu pereł, ale przede wszystkim w szybkości nauki i pojętności, postanawia znaleźć kogoś, kto zainwestuje w rozplenienie „Diabłów” w innych obszarach świata. Trafia do domu przedsiębiorczego pana Bondego, ale to odźwierny Povondra zdecydujeKarel Čapek, "Inwazja Jaszczurów", by rubasznego i dobrodusznego kapitana wprowadzić do swojego pana, a nie odprawić go z kwitkiem. A Bondego pociągnie ta fantastyczna, awanturnicza opowieść van Tocha. Jednakże wydobycie zapomnianych istot z zacisznej wysepki, pozbawienie naturalnych wrogów-rekinów, przetransportowanie do innych rejonów świata przyczynią się do kuriozalnych i katastrofalnych wydarzeń, doprowadzając ludzkość do krawędzi nad przepaścią.

Czeski pisarz i dramaturg Karel Čapek (1890-1938), jeden z pionierów fantastyki naukowej, w latach 1935-1936 publikował w odcinkach kapitalną futurologiczną, satyryczną powieść o znamiennym tytule „Inwazja Jaszczurów”. W pierwszej z trzech części utworu śledzimy zabawną, żartobliwą, nacechowaną sentymentalizmem, chociaż już lekko niepokojącą, trochę szaleńczą, obłąkaną opowieść van Tocha. Swoim działaniem kapitan nieświadomie wydobywa stwory z legend, baśniowych rojeń, iluzorycznych światów i wprowadza je do codzienności. Urealnia, a jednocześnie odrealnia świat, pozornie jakby zaburzał porządek, wprowadzał chaos, a tymczasem odwracając świat na nice, na opak, sprawia, że uwypuklone zostają elementy pomijane, przemilczane, spychane, niewygodne. To rewelacyjna satyra, której ostrze wymierzone jest w ludzkość – jej (nasze) paranoje, obsesje, chore wyobrażenia, nienasycone pragnienia, żądzę władzy i dominacji. Czytaj dalej