Praga – miasto w bliznach. Słów parę o publikacji „Kafka. Wczesne lata 1883-1911” Reinera Stacha

Przemierzając przestrzeń naznaczoną historią, wędrowcy-eksploratorzy dostrzegają, że krwawe ślady nigdy całkowicie nie wyblakną, rany ulegną zabliźnieniu, a nieustanna obecność szram, skaz i wyżłobień będzie przypominała o niegdysiejszych walkach, tragediach i cierpieniach. Reiner Stach, "Kafka. Wczesne lata 1883-1911"Zatrzymaj się na chwilę i wsłuchaj w pieśń nuconą przez wiatr podrywający prochy. Jedna z tych opowieści zaczyna się w 1883 roku w Pradze, gdzie rodzi się Franz…

Reiner Stach (ur. 1951) jest publicystą, wydawcą, i – można zaryzykować twierdzenie – przede wszystkim czy w dużej mierze biografem Franza Kafki. Na polskim rynku wydawniczym w 2021 roku ukazał się pierwszy tom monumentalnego życiorysu autora „Zamku” – „Kafka. Wczesne lata 1883-1911”. A w zasadzie należałoby napisać, że to tom trzeci, w Niemczech bowiem opublikowano go w 2014 roku (Kafka. Die frühen Jahre), natomiast w 2002 roku Stach wydał Kafka – Die Jahre der Entscheidungen (obejmuje życie i twórczość na przestrzeni lat 1910-1915) zaś w 2008 roku Kafka – Die Jahre der Erkenntnis (lata 1916-1924). W Polsce zachowano kolejność chronologiczną opisywanych wydarzeń z życia i twórczości Kafki, stąd różnica w wydaniach.

Ogrom pracy Stacha zasługuje na pochwałę i uznanie. Autor przeanalizował mnóstwo dokumentów, zapisków, dzienników, listów, szkiców, esejów, publikacji, by z nich spróbować zrekonstruować portret jednego z najważniejszych pisarzy XX wieku – Franza Kafki. Tom „Kafka. Wczesne lata 1883-1911” składa się z dwudziestu ośmiu rozdziałów, zaopatrzony został w fotografie, pokaźną (i cenną!) bibliografię, obszerne przypisy, a także ułatwiające przeszukiwanie indeksy osób oraz nazw geograficznych i topograficznych. Ale dzieło Reinera Stacha to nie tylko biografia pisarza. Nieodparte pozostaje wrażenie, że to (co najmniej) podwójna biografia – Franza Kafki i… miasta. Autor bowiem rozbudowuje obraz o panoramę ówczesnych metropolii europejskich z dominacją Pragi, zwłaszcza zaś jej blizn, zapisanych w niej tragicznych losów mieszkańców uwikłanych w polityczne machinacje.

Opowieść zaczyna się od wyimków historii Pragi z XVII wieku, a zatem czasów panowania monarchii Habsburgów. Reiner Stach dość szczegółowo pisze o rozmaitych wydarzeniach z tamtego czasu, tworząc podwaliny pod kolejne rozdziały, w których przedstawia stolicę Czech. Rejestruje przebudowy i przemiany topograficzne miasta, wskazuje na Pragę jako przestrzeń okaleczoną, uwypukla znaczące fakty historyczne, zwraca uwagę na funkcjonowanie i kształtowanie przestrzeni oraz społeczno-obyczajowych przemian przez co najmniej dwie zbiorowości w dwóch językach oraz porządkach symbolicznych – Czechów i Niemców. Śledzi miejsce żydowskiej mniejszości oraz jej wpływ na rozwój gospodarczy miasta. Kreśli przy tym następujące po sobie przemiany społeczne, obyczajowe, a przede wszystkim polityczne, wprowadzające nowe ukazy, normy, wytyczne dla mieszkańców, w tym bardzo restrykcyjne dla Żydów.

Na innym planie, niejako paralelnie Reiner Stach rozpoczyna opowieść o rodzinie Franza – ojcu Hermannie Kafce oraz matce Julii z domu Löwy. Krótko (niestety krótko) charakteryzuje rodziców pisarza, wskazuje na ich cechy osobowości i charakteru, które wpłynęły na jedynego syna, opisuje swego rodzaju zderzenie i wymieszanie witalności, żywotności Kafki z wysublimowaniem, uczonością, ale i pewną dozą obłędu, introwersji Löwych. Reiner Stach przybliża czytelnikom między innymi dzieciństwo Franza – samotne, naznaczone odchodzeniem różnych osób, niestałe, niepewne. W jednym z rozdziałów napisze (znów bardzo krótko) również o trzech młodszych siostrach twórcy „Procesu” – Elli (Gabriele – będącej rozczarowaniem ojca, który chciał syna), Valerie (Valli – ulubienicy rodziców), Ottla (Ottilie – wobec ojca wojowniczo i buntowniczo nastawionej córce). Autor porusza dość szczegółowo kwestie związane szczególnie z psychoanalizą Zygmunta Freuda, jego koncepcjami i teoriami dotyczącymi sennych rojeń (przypomnijmy – pod koniec 1899 roku opublikowano „Objaśnianie marzeń sennych”). W nieco eseistycznej formie Reiner Stach zastanawia się, przywołując fragmenty pism Franza Kafki, nad zasadnością prób zrozumienia życia pisarza poprzez psychoanalizę. W innym miejscu biografii sygnalizuje koncepcję dziedziczności temperamentów, ku której skłaniał się sam Franz.

W częściach książki poświęconych edukacji szkolnej Reiner Stach sporo uwagi poświęca szkolnictwu końca XIX wieku, nauczycielom, kolegom małego Franza, sportom i gimnastyce, pływaniu, grze na instrumentach muzycznych, nauce języków przez Kafkę. Wprowadza (eseistyczne) rozważania między innymi o mieszczańskim światopoglądzie tamtych czasów, głodzie przeżyć wśród ludzi (asumptem jest epizod związany z zawaleniem się mostu Karola w 1890 roku), dress code czy planach modernizacji Pragi – na tym tle (chociaż lepiej określić to nie tyle tłem, co paralelną, równoległą opowieścią) opisuje rodzinę Kafki i ich perypetie czy zmiany zachodzące w sklepie, relacjach rodzinnych.

Wątków i tematów jest mnóstwo, przeplatają się, czasem bywają sygnalizowane, by znaleźć swoje rozwinięcia w dalszej części narracji. Dodam, że Reiner Stach pisze również między innymi o: pierwszych nieśmiałych próbach pisarskich Franza (szczególnie o fragmentach „Opisu walki” oraz szkicach i krótkich tekstach opublikowanych w czasopiśmie „Hyperion” w marcu 1908 roku), jego erotyczno-seksualnych inicjacjach i eskapadach, ciele i cielesności, upodobaniach do kawiarniano-barowych wypadów, tropi okruchy zapisków dotyczących romansów i flirtów pisarza (ot, jak choćby podaje anegdotę, jak siedemnastoletni Franz czytał uroczej koleżance fragmenty… „Zaratustry” Friedricha Nietzschego) czy pobytów w uzdrowiskach (przy tej okazji – poza obszerną historią jednego z sanatoriów – nadmieni o wegetarianizmie Kafki i poszuka jego źródeł). Sporo miejsca poświęca autor studiom pisarza, a później poszukiwaniom pracy, aż do pozyskania posad w zakładach ubezpieczeń. Wiele pisze Stach o licznych podróżach Kafki (głównie z Maxem Brodem) po Europie. Nie brakuje także filozoficzno-literackich inspiracji (vide: Nietzsche; Flaubert, Mann), rozrywkom ówczesnych czasów – poza kawiarniami można wspomnieć o kabaretach, kinie czy salonach literackich.

O ile pierwszych kilka(naście) rozdziałów to przemierzanie praskiej przestrzeni, o tyle w kolejnych odsłonach coraz śmielej i więcej pojawia się życiorysów (sic!) i minibiograficznych szkiców o przyjaciołach i kolegach Franza, nie tylko o Maxie Brodzie… A sam Kafka jakby się rozpływał pomiędzy tym ogromem wiadomości, jakby tonął w szumie informacyjnym, pod naporem faktów, osobowości swoich kolegów czy wreszcie domniemań autora, interpretacji, które momentami moim zdaniem dryfowały w kierunku nadinterpretacji. Niemniej jednak dla czytelników pragnących nie tylko Kafki i zanurzenia się w jego życie, fascynacje, podróże, doświadczenia, ale preferujących szeroką panoramę przestrzeni, w której dorastał i dojrzewał pisarz, oraz kalejdoskop osobowości, z którymi zetknął się podczas swoich chłopięcych i młodzieńczych lat, będzie to bezsprzecznie książka pełna cennych informacji.

Z wielu dokumentów, w licznych dygresjach, wątkach pobocznych, dopowiedzeniach Reiner Stach w eseistyczno-biograficznej publikacji „Kafka. Wczesne lata 1883-1911” próbuje odtworzyć psychologiczny portret Franza Kafki. Analizuje wielokulturowe, o złożonej i trudnej historii miasto, z którego pisarz pochodzi, szkicuje sylwetki rodziców, a szczególnie ojca i jego (dziś byśmy powiedzieli, że toksyczną) relację z synem, odciskającą piętno na całe życie Franza. Jeśli odbiorca pozwoli się zabrać w podróż po europejskich metropoliach, zwłaszcza Pradze, by poznawać zarówno historię, przemiany społeczno-obyczajowe, kulturowe, jak i ludzi, z którymi zetknął się Kafka i którzy w jakiś sposób na niego oddziaływali, może czytając trzy jego powieści oraz liczne opowiadania i przypowieści, dostrzeże znaczący wpływ atmosfery jego dzieciństwa i wczesnej młodości. I może wtedy jego dzieła otworzą kolejne ścieżki interpretacyjne.

——————

Reiner Stach, Kafka. Wczesne lata 1883-1911, przeł. Ryszard Wojnakowski, PIW, Warszawa 2021.

Autor: Luiza Stachura

Egzemplarz recenzencki

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s