Przedświt. Kilka słów o „Przebudzeniu się Japonii” Okakury Kakuzō

„bo miłość podobnie jak śmierć – nie ma granic” [s. 110]

Oniryczna kraina, w której twórczej reinterpretacji podlegają rezultaty rozwoju różnych cywilizacji – począwszy od języka – pomimo wielu publikacji na jej temat nadal pozostaje określana jako „dziwna”. A tymczasem to przestrzeń tak samo zdumiewająca i oryginalna jak nasza rodzima czy sąsiednie. O kształcie dzisiejszej Japonii zdecydowały wielowiekowe przemiany, momenty uśpienia i chwile przebudzenia. Eksploracja miejsc i nie-miejsc, deszyfracja kodów kulturowych, zagłębianie filozofii i języka pozwolą zbliżyć się do nieznanej krainy. A wtedy okazać się może, że to, co „dziwne” i odpychające, jest jednak zdumiewająco bliskie i dobrze znane.

Historyk i krytyk sztuki Okakura Kakuzō (1862-1913) znany jest przede wszystkim jako autor Księgi herbaty (The book of tea, 1906), która w polskim wydaniu ukazała się kilkukrotnie – w 1986, 1987, 2004 i 2017. Szkic ten przeznaczony był dla czytelnia z szeroko pojętego Zachodu i powstał w języku angielskim. Wcześniej niż Księgę herbaty Okakura opublikował inne prace dotyczące historyczno-kulturowych uwarunkowań Japonii, mniej skupiając się na sztuce i kategoriach estetycznych Kraju Wschodzącego Słońca. Wydane w Londynie The ideals of the East with special reference to the art of Japan z 1903 roku nie zostało przetłumaczone na język polski, ale już publikacja z roku 1904 The awakening of Japan ukazała się w Polsce ledwie rok po amerykańskim wydaniu – w 1905, pod tytułem Przebudzenie się Japonii.

„Podziw jest matką wiedzy.” [s. 97]

Podzielony na dziesięć części eseistyczny „szkic historyczno-filozoficzny” Przebudzenie się Japonii poświęcony został rekapitulacji drogi Japonii do wygaśnięcia siogunatu i restauracji Meiji (1868 rok), czyli dużych przemian w Kraju Kwitnącej Wiśni, szeregu reform cesarza Mutsuhito. Tłumaczka Maria Wentzl zaznacza we wstępie, że wpływ na potęgę, siłę i rozwój społeczeństwa ma kreatywne łączenie myśli rodzimej i zagranicznej – jako przykład podaje Japonię. Ale Japonię wykreowaną w książce Okakury – jest to o tyle istotne, o ile zdamy sobie sprawę, że Przebudzenie się Japonii w gruncie rzeczy jest szkicem, delikatnie rzecz ujmując, w niewielkim stopniu krytycznym względem Japonii, żeby nie powiedzieć propagandowym. Owszem, piętnuje Okakura nadużycia za czasów siogunatu Tokugawów, intrygi dworu skutecznie demolujące rozkwit kraju czy silną hierarchizację społeczeństwa, destrukcyjny wpływ feudalizmu, ale jednocześnie usprawiedliwia i wskazuje na sensowność wojen z Chinami, Koreą, Rosją czy łagodzi negatywny wydźwięk zapędów niektórych środowisk japońskich do wcielenia ideologii panazjatyzmu pod przewodnictwem Kraju Wschodzącego Słońca, zgodnie z myślą, że „chwała Zachodu to poniżenie Azyi.” [s. 70]

Okakura pisze o umiejętności Japończyków do przystosowywania wyników zdobyczy odrębnych narodów, polegającej na nie tylko gromadzeniu informacji, ale przede wszystkich ich „przetrawieniu i zużytkowaniu”. Jako znamienite przykłady podaje inspiracje indyjsko-chińskie, szczególnie buddyzm i konfucjanizm, które wpłynęły na rozkwit japońskiej myśli estetyczno-filozoficznej. Zniweczone zostały jednak przez agresję Mongołów, a następnie siogunat i lata izolacjonizmu. Koniec XVII wieku to według Okakury zaginięcie samodzielności i oryginalności Japonii, to życie według szablonu i bez samoświadomości. Dopiero po latach degeneracji i schyłku Kraju Wschodzącego Słońca wyrosłe z konfucjanizmu i buddyzmu kolejne szkoły przyczyniły się do pierwszych oznak przebudzenia: myśl krytyczna w obrębie szkoły Kokagu, czyn wyrażony przez szkołę Ojomei oraz realne działania, między innymi wskrzeszenie sintoizmu, przez szkołę Historyczną. Rysy i pęknięcia w systemie władzy siogunów zaczęły się pogłębiać – coraz większy rozłam wśród ministrów i dam dworu przyczynił się do powstania nowych konfiguracji, które chciały otworzyć się na Zachód. Według Okakury Japończycy znaleźli w filozoficzno-politycznych zapatrywaniach swoich przodów podobieństwa do niektórych myśli Zachodu i dlatego nie tyle przejęli obce reformy, ile przypomnieli sobie ideały sprzed stuleci i twórczo przystosowali cywilizacyjne osiągnięcia Zachodu do obecnych czasów. Nastąpiła zatem „metempsychoza Starej Japonii”.

„Jedną z bolesnych nauk historii jest ta, że cywilizacya często w pochodzie swym wspina się po trupach pomordowanych.” [s. 114]

Japonia u Okakury Kakuzō jest zachwycającą krainą, która przeżywała swoją noc przez okres feudalizmu, ale u progu XX wieku wreszcie dokonuje się jej przebudzenie z koszmaru nieświadomości. Inspiracja Zachodem, wpływ obcego pierwiastka stanowił impuls dla Kraju Kwitnącej Wiśni do powrotu do korzeni, do odzyskania utraconego piękna i do ponownego rozkwitu, a przede wszystkim proklamowania pokoju. Bo, jak zauważa Okakura, to Japonia jest pokojowo nastawiona do świata, Europa zaś pragnie ekspansji i podporządkowania sobie innych narodów.

Przebudzenie się Japonii Okakury Kakuzō warto czytać przede wszystkim z uwagi na pięknie, wspaniale poprowadzoną narrację. To opowieść barwna, chociaż siłą rzeczy skrótowa. Ponad sto lat od napisania jest szkic Okakury znakomitym pretekstem do rozważań nad obecnie panującą nad światem nocą. Oby przebudził się zamknięty w złym śnie zachwycający, piękny świat.

——————

Okakura Kakuzō, Przebudzenie się Japonii, z oryg. ang. przetłum. Marya Wentzlowa, nakł. Geberthnera i Wolfa, Warszawa ; G. Gebethber i Sp., Kraków, 1905.

Autor: Luiza Stachura

Reklamy

3 thoughts on “Przedświt. Kilka słów o „Przebudzeniu się Japonii” Okakury Kakuzō

  1. Luiza, a skąd Ty wzięłaś tą książkę? Wydana została w 1905, więc trudno o oryginalne wydanie. Chyba, że została zdygitalizowana?

    1. Książkę znalazłam w bibliotece, w której obecnie pracuję – byłam zaskoczona tym odkryciem : ) W kilku bibliotekach w Polsce można dostać tę książkę do czytelni.

      Jeśli będziesz w krk i będziesz miał czas, żeby w czytelni ją przeczytać, to daj znać : )

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s