„Miłość, niepewność oraz wstyd – udręka ta towarzyszyła mu we dnie i w nocy”.* O „Chrestomatii współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-1912) – Taishō (1912-1926)”

Po co w ogóle przyszli na ten świat? Co zadecydowało, że spośród miliardów ludzkich istnień to właśnie oni wybrali siebie nawzajem i stali się mężem i żoną? (…) Dlaczego te przedziwne rzekome zbiegi okoliczności zmuszają go do płaczu, którego nie może powstrzymać?… [s. 119; Arishima Takeo, Laboratorium]

Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-1912) – Taishō (1912-1926) składa się z dziesięciu utworów, wypisów („chrestomatia” to tyle co wypisy, wybór tekstów) z japońskiej literatury współczesnej. Świetny wstęp Moniki Szychulskiej przybliża polskim czytelnikom specyfikę japońskiego pojmowania miłości i obowiązku oraz istotę poświęcenia prywatnego szczęścia, które pod wpływem modernistycznych rewizji podczas dynamicznego rozwoju Japonii na przełomie XIX i XX stulecia uległy przeobrażeniom. Przejęcie europejskich wzorców zaowocowała między innymi przejściem od „reifikacji” ku nowym, akcentującym podmiotowość, wizerunkom kobiet. W okresie Meiji („epoka światłych rządów”) dochodzi do zniesienia siogunatu oraz przyspieszonej modernizacji Kraju Wschodzącego Słońca. Natomiast era Taishō („era wielkiej sprawiedliwości”) to czas demokratyzacji Japonii. Zmienia się, co jasne, model rodziny, modyfikacji ulegają role społeczne (kobiety powinny dbać o męża i dzieci, mąż zaś – zarabiać na utrzymanie rodziny) oraz pojęcie miłości (giri – „poczucie obowiązku” – górowało nad ninjō – uczuciem, miłością, „ludzkim uczuciem”; wykrystalizowały się japońskie odpowiedniki słowa „miłość”). Zaprezentowane przez Szychulską opowiadania doskonale obrazują przemiany okresów Meiji i Taishō.

Antologię inauguruje utwór z 1895 (dwudziesty ósmy rok ery Meiji) – Trzynasta noc autorstwa Higuchi Ichiyō** (1872-1896; właśc. Higuchi Natsu; pisarka). Pochodząca z biednej rodziny Oseki po siedmiu bolesnych latach małżeństwa z bogatym Haradą chce się rozwieść. Chociaż już podjęła decyzję, potajemnie przybywa do rodziców i ze wstydem informuje ich o swoim postanowieniu opuszczenia męża oraz syna. Rozmowa z rodziną „uświadamia” kobiecie jej egoistyczne podejście – jej zachowanie zaprzecza cnocie giri i naraża na niepewny los najbliższych. Posłuszna i wierna Oseki porzuca płonne nadzieje o szczęściu, a po drodze do domu czeka ją nieoczekiwane spotkanie z niegdysiejszym znajomym. Obecna sytuacja mężczyzny uzmysłowi jej konsekwencje wejścia na drogę ninjō. Japońskich dydaktyzm jest rozkoszny – widoczny także w drugim utworze. Oto pracowity mąż z opowiadania Tarōbō (1900) Kōdy Rohana (1867-1947; właśc. Kōda Shigeyuki) po całym dniu lubi wypić trochę sake. Wybiera zawsze do tego jedną czarkę. Pewnego razu pijany (ninjō?) mężczyzna niebacznie rozbija naczynie i wpada w przygnębienie, którego nie jest w stanie rozumieć jego żona. Mąż w sposób niejasny i mglisty opowiada jej o miłosnej historii związanej z czarką „Tarōbō”. Następnym utworem w zbiorze jest Profesor Tomioka (1902) Kunikidy Doppa (1871-1908), oscylujący wokół zmiany statusu niektórych Japończyków po przewrocie Meiji oraz związanych z tym rekapitulacjach i wykształcaniem się nowej klasy społecznej oraz innego pojmowania miłości.

Jakże wielkim nieszczęściem jest wpaść w sidła miłości. To dlatego, że z góry liczymy na wzajemność. Ale nie możemy na nią liczyć. I tak, nie wiedząc, dlaczego musimy na nią liczyć, a jednocześnie nie mogąc przestać na nią liczyć, miotamy się, podczas gdy miłość tkwi na swoim miejscu. Jak rachmistrz w kasie. [s. 190; Yokomitsu Riichi, Kochana]

Ironiczno-satyryczny Ryżowiec (1908) jednego z najciekawszych i najlepszych pisarzy tamtego okresu, Natsumego Sōsekiego (Jestem kotem, Sedno rzeczy czy Panicz) to opowiastka o leniwym gospodarzu, który pewnego dnia kupuje ptaka – ryżowca. Kto jednak nie dba o miłość, ten ją rychło… zabija. Przewrotnie i tragikomicznie – jak to we wcześniejszej fazie twórczości Natsumego. Kolejny interesujący utwór to Remont (1910) Moriego Ōgaia (1862-1922; właśc. Mori Rintarō; nie tylko pisarz, poeta i tłumacz, ale także lekarz). Autor konfrontuje japońskość (Japonia w remoncie, w trakcie przekształceń i dookreślania się) z europejskością. Młoda kobieta wraca z zagranicy do Kraju Kwitnącej Wiśni i spotyka się ze swoim znajomym. Podczas ich krótkiej rozmowy czytelnik jest świadkiem gry między zakochanymi – ranią się nawzajem, bo nie są w stanie zakomunikować o tym, co czują naprawdę.

Arishima Takeo (1878-1923) w Laboratorium (1917, szósty rok ery Taishō) dokonuje rewizji (japońskiego) „poczucia obowiązku” doprowadzającego niejednokrotnie do kuriozalnych sytuacji. Lekarz postanawia dokonać sekcji zwłok swojej żony, by dowieść, że on wydał trafną diagnozę w przeciwieństwie do swoich kolegów po fachu. Postęp nauki jest dla niego ważniejsza niż sentymenty i tkliwość. Ale czy naprawdę można oddzielić uczucia, wydestylować naukową pasję i sprofanować ciało ukochanej osoby? Jeden z mocniejszych punktów zbioru. Podobnie jak Poza miłością i nienawiścią (1919) Kikuchiego Kana (1888-1948; właśc. Kikuchi Hiroshi), którego opowieść sięga jeszcze czasów Japonii feudalnej (konkretnie osiemnastego wieku). Ichikurō w napadzie szału zabija swojego pana (bezpośredniego wasala sioguna) z powodu miłości do jednej z jego konkubin, Oyumi. Zrozpaczony niegodnym czynem chce popełnić samobójstwo, ale przebiegła kobieta namawia go do ucieczki… Zejście na drogę zbrodni zakończy się jednak zaskakująco – bynajmniej nie całkowitą degeneracją i zagładą. Portret Oyumi ciekawie wpisuje się w japońskie wizerunki kobiet uwiedzionych (opętanych) przez demony i sprowadzających na mężczyzn nieszczęście.

Jeden z najwybitniejszych japońskich pisarzy Akutagawa Ryūnosuke w Jesieni (1920) eksploruje przestrzeń samotności i niezrozumienia (podobnie jak na przykład w Kappach). Literacko utalentowana Nobuko z powodu trudnej sytuacji rodzinnej zmuszona jest wyjść za mąż i porzucić marzenia o karierze pisarki. Los chce, żeby jej mężem nie został kuzyn, również adept literatury, Shunkichi. Zakochana jest w nim bowiem młodsza siostra dziewczyny. Nobuko bierze ślub z absolwentem wyższej szkoły handlowej i wiedzie życie typowej pani domu. Gdzieś w głębi, co jakiś czas odżywają w niej płonne myśli o pisaniu. Nikt jednak nie jest w stanie zrozumieć, czym dla Nobuko są literackie światy. W społeczeństwie jej rola została jasno określona – żona i matka. Nie pisarka. Nie intelektualistka. Rozpaczliwa samotność i poczucie niezrozumienia korespondują z jesienną melancholią, przywołującą bolesne wspomnienia…

Kochana (1923) Yokomitsu Riichiego (1898-1947) to przewrotna historia miłości Matsuo do malutkiej siostrzenicy Yuki. Zbiór zamyka Miłość platoniczna (1925) Shigi Naoyi (1883-1971). Narrator-pisarz przypadkowo odnajdując w powieści swojego przyjaciela literacki portret znanej mu gejszy, przywołuje zatem w pamięci jej rzeczywisty wizerunek. Literacki szkic Shigi to artystyczne malowanie miłości platonicznej połączone z pięknymi opisami natury.

Można usychać z tęsknoty, można gubić się w smutku ulotnego świata i, wiem teraz, że jeśli nie jest komuś pisane być z kimś, to tak będzie (…) [s. 43; Kōda Rohan, Tarōbō]

Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-1912) – Taishō (1912-1926) to cenna pozycja na polskim rynku wydawniczym. Przewartościowania, reinterpretacje europejskich wzorców i poszukiwania nowych językowych środków wyrazu uczuć dotąd nieartykułowanych, ba! uczuć nie możliwych do pomyślenia, a co dopiero zwerbalizowania, widoczne są we wszystkich utworach, dlatego japońskie literackie obrazy miłości najlepiej czytać, mając w pamięci czas oraz okoliczności ich powstawania. Przyniosą wówczas więcej czytelniczej satysfakcji.

——————
* Chrestomatia współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-1912) – Taishō (1912-1926), wybór, wstęp i tłumaczenie Monika Szychulska, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005, s. 63. [Kunikida Doppo, Profesor Tomioka]. Wszystkie następne cytaty pochodzą z tego wydania i zostały umiejscowione bezpośrednio w tekście.
** Nazwisko poprzedza imię.
Na marginesie – tytułowa trzynasta noc odnosi się do trzynastej nocy, gdy podziwia się księżyc.

Spis opowiadań (nazwisko poprzedza imię):
1. Higuchi Ichiyō, Trzynasta noc
2. Kōda Rohan, Tarōbō
3. Kunikida Doppo, Profesor Tomioka
4. Natsume Sōseki, Ryżowiec
5. Mori Ōgai, Remont
6. Arishima Takeo, Laboratorium
7. Kikuchi Kan, Poza miłością i nienawiścią
8. Akutagawa Ryūnosuke, Jesień
9. Yokomitsu Riichi, Kochana
10. Shiga Naoya, Miłość platoniczna

Autor: Luiza Stachura

Advertisements

7 thoughts on “„Miłość, niepewność oraz wstyd – udręka ta towarzyszyła mu we dnie i w nocy”.* O „Chrestomatii współczesnych opowiadań japońskich. Meiji (1868-1912) – Taishō (1912-1926)”

  1. Coś mi się kołacze w głowie, że na pierwszym roku czytaliśmy któreś opowiadanie z tego zbioru, ale za nic nie mogę sobie przypomnieć, które to mogło być… Znając panią dr, która prowadziła zajęcia, pewnie Soseki :). Chociaż „Poza miłością i nienawiścią”, „Jesień” i „Miłość platoniczna” brzmią mi jakoś znajomo…
    Ech, nie ma wyjścia – trzeba kupić albo wypożyczyć i przeczytać wszystko. Twoje opisy brzmią bardzo ciekawie, więc pewnie miło będzie się czytało :).

  2. Dziękuję za pracę poświęconą w tworzenie recenzji, choć jeśli się to robi, to chyba trzeba to lubić :) Przy okazji nieśmiało chciałam zaprosić na swojego bloga bungaku.blog.pl, gdzie też snuję sobie moje rozważania na temat przeczytanych utworów, nierzadko pod wpływem ten strony.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s