„Rzeczywistość dociera do człowieka przez słowa”* – o „Książce dla Manuela” Julia Cortázara

Julia Cortázara nie trzeba chyba szerzej prezentować. Mogłabym zaryzykować twierdzenie, że 90% czytelników zapytanych o utwory tego argentyńskiego pisarza bez wahania odpowiedziałoby: Gra w klasy. Później zaś wspomniane zostałyby inne dzieła Cortázara. Urodzony w 1914 roku w Brukseli (zmarł w Paryżu, w Orwellowskim roku – 1984) Cortázar jest autorem wielu cenionych utworów, spośród których, jak się wydaje, mniejszym powodzeniem cieszy się Książka dla Manuela z 1973 roku.


Akcja zasadniczo rozgrywa się w Paryżu, około 1970 roku – około, ponieważ argentyński pisarz wykorzystuje takie chwyty jak retrospekcje (sięga szczególnie do strajków i protestów z 1968 roku), ale i drobne antycypacje. Bohaterów jest kilkoro, większość z nich pochodzi z Ameryki Południowej, niemniej jednak znajduje się wśród nich i Polka, Ludmiła. Warstwa fabularna w tego typu utworach jak Książka dla Manuela jest mniej istotna albo równorzędna z warstwą stylistyczną, językową. Ot, przyjaciele spotykają się, dyskutują, wymieniają spostrzeżeniami, uwagami, wycinkami z gazet, przeżyciami. W międzyczasie planują kolejne akcje „kontestacyjne”, które – jak się zdaje – przybliżyć ich mają do rewolucji.

Pierwszy rys dychotomii dostrzegamy właśnie na poziomie fabuły. Fabuła bowiem rozdwaja się, biegnie dwutorowo, a każda z tych dróg jest równoważna, równorzędna. Pierwszą „ścieżką”, którą może podążać czytelnik, są akcje buntowników, przyczynki do rewolucji, a w końcu planowana rewolucja, ruch społeczny, ruch inspirowany między innymi maoizmem, bunt, kontestacja, walka z burżuazją, walka z zakłamaniem polityków i tym podobne. Drugim torem biegną sprawy prywatne, ze szczególnym naciskiem na seksualne ekscesy, przeżycia i pożycia kilkorga bohaterów. Ściślej mówiąc, rozwiązłość seksualna, wyuzdanie, lubieżność pojawiają się dość często na kartach książki Cortázara, tworząc niejako drugi biegun narracji.

Człowiek dawny nie może przeżyć w niezmienionej formie w człowieku nowym, mimo że człowiek jako taki nadal jest swą własną spiralą, nową figurą niekończącego się baletu; już nie można mówić o tolerancji, wszystko spiętrza się aż do granic mdłości, odległość między pokoleniami rośnie w postępie geometrycznym, już nie ma nic wspólnego z latami dwudziestymi, czterdziestymi, a za niedługo i z osiemdziesiątymi.**

Tyle na temat fabuły. Ważniejsze pytanie brzmi: czym jest książka dla Manuela? Kim jest Manuel? Jak ma wyglądać ta książka i co w niej się znajdzie? Manuel to malutki synek dwójki bohaterów (przygotowujących podwaliny pod rewolucję), bohaterów powieści argentyńskiego pisarza. Książka jest w trakcie tworzenia – matka wycina artykuły z gazet i wkleja je do zeszytu, pomagają jej w tym przyjaciele, dzięki czemu książka dla Manuela odznacza się różnorodnością, wielobarwnością i, oczywiście, oryginalnością. Każdy wklejony do książki dla Manuela znak ulotnej teraźniejszości nosi rys osobowości wklejającego. Część z tych wycinków czytelnik może przeczytać (i obejrzeć) w utworze Cortázara.

Z drugiej jednak strony Manuel staje się symbolicznym przedstawicielem nowego pokolenia, równocześnie książka dla Manuela to książka dla każdego młodego człowieka, człowieka wchodzącego w dojrzałość, dorosłość. Książka dla Manuela to nie tylko „wyklejanka” rodziców chłopca, ale także powstająca niemal na naszych oczach książka (na)pisana przez Julia Cortázara, czyli książka, którą czytamy. Jesteśmy świadkami tworzenia zarówno książki dla Manuela (autorstwa jego rodziców), jak i dzieła pisanego dla nas (autorstwa Cortázara).

(…) ja piszę, a czytelnik czyta, to znaczy: zakładamy, że ja piszę i przerzucam most na czytelnym poziomie. A jeżeli jestem nieczytelny, bracie, jeżeli nie ma czytelnika, a wobec tego nie ma mostu? Bo most, jakkolwiek pragnęłoby się go przerzucić i jakkolwiek każde dzieło jest w rezultacie mostem od i ku czemuś, nie jest właściwie mostem, dopóki nie przejdą przezeń ludzie. Most to po prostu człowiek, który przez niego przechodzi, i tyle.***

Trudno jednoznacznie stwierdzić, kto jest narratorem, bowiem podczas czytania pozostaje nieodparte wrażenie, że narratorów jest wielu. Zasadniczo jednak „fiszki” (schematy fabularne? rozwiązania akcji? wycinki z gazet?) zbiera (do pewnego czasu) „ten, co wiesz”. „Ten, co wiesz” (takiego zwrotu używa Cortázar) możne być równie dobrze autorem, jednym z narratorów, nieudolnym demiurgiem, ale i jednym z bohaterów. Jego tożsamość jest płynna. „Ten, co wiesz” ucieka, wymyka się, nie poddaje się łatwym klasyfikacjom, nie chce być (czy nie może?) określony, dookreślony, dopowiedziany. „Fiszki” gromadzone przez „tego, co wiesz” pozwalają na wysnucie śmiałego wniosku, że Julio Cortázar gra (z) motywem Księgi, osobliwie go reinterpretując. W Książce dla Manuela świat tworzony (czy opisywany) jest poprzez wycinki prasowe.

Z powodu licznych narratorów, a może z powodu stosowania mowy pozornie zależnej perspektywy rzeczywistości zmieniają się jak w kalejdoskopie. Kolejno przysłuchujemy się słowom i myślom różnych osób, ich wypowiedzi są przerywane, słowa urwane w połowie, zdania nie mają swojego ciągu dalszego. Widoczne są zawirowania na granicy narracji i dialogu. Płynność, przemienność, względność, symultaniczność, równoczesność utrudniają percepcję świata i recepcję utworu Julia Cortázara. Gubimy się w tej rzeczywistości, by za chwilę odnaleźć się w zupełnie innym miejscu. Czytelnik czuje się jakby pozostawał w delirycznym stanie, na granicy zatracenia świadomości.

Jak się widzi, że każda rewolucja w końcu uruchamia własną machinę represji psychologicznych, erotycznych, estetycznych, niemal symetrycznych do machiny, którą pragnie zniszczyć na płaszczyźnie polityki i praktyki, człowiek zastanawia się, czy nie należałoby trochę pomyśleć przed każdym wyborem.****

Drugi rys dychotomii pojawia się, gdy próbujemy rozeznać się w świecie wykreowanym przez argentyńskiego pisarza. Oto mamy przed sobą powieść o przesłaniu iście moralnym, etycznym z dodatkiem polityki, spraw społecznych, ideologii – osobliwe studium rewolucji, jej idei, planów, wykonania i rezultatów. Wszystko to jednak podane językiem trudnym, silnie nacechowanym semantycznie, pełnym gier słownych, gier z czytelnikiem, gier ze strukturą powieści, gier ze schematami fabularnymi – ot, Książka dla Manuela zawiera w sobie elementy romansu, powieści kryminalnej, powieści sensacyjnej, traktatu filozoficznego, świadectwa torturowanych, wywiadu, notki prasowej, artykułu prasowego, książki dla dzieci, monologu iście teatralnego, odezwy, apelu i wielu innych.

Książka dla Manuela jest trudnym utworem. Trzeba się przez niego przedzierać. Nie poddaje się łatwo, wymaga skupienia, namysłu, ale w zamian ofiaruje wiele. Warto zaryzykować podróż w głąb mikro(makro)świata stworzonego czy raczej świata „przepisanego” z prawdziwego życia przez jednego z największych pisarzy, nie tylko XX wieku, Julia Cortázara.

——————
* Julio Cortázar, Książka dla Manuela, przeł. Zofia Chądzyńska, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2010, s. 34.
** Tamże, s. 27.
*** Tamże, s. 28.
**** Tamże, s. 189.

Autor: Luiza Stachura

Advertisements

4 thoughts on “„Rzeczywistość dociera do człowieka przez słowa”* – o „Książce dla Manuela” Julia Cortázara

  1. Zaciekawiłaś mnie. W ogóle potrafisz człowieka zaintrygować lekturą. Dobrze, że literatura japońska jest mi tak obojętna, bo inaczej musiałabym okraść jakiś bank, by kupić sobie książki opisane przez ciebie. A tak mogę skupić się na pozostałych pozycjach. Zaczynając od powyższej. ;)

    1. Miło mi, dziękuję^^’

      Hehe, nie musisz od razu robić skoku na bank, bo w bibliotekach jest trochę japońskiej literatury (większość z tych książek można kupić najwyżej w antykwariacie – przy odrobinie szczęścia – albo na allegro ; )). Może kiedyś skusisz się na japońską literaturę xD

      Pozdrawiam serdecznie^^

  2. Pingback: Fotovaria

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s